Bir Kelimede İki Fiilimsi Olabilir mi?
Bir kelimenin içine baktığımızda bazen yalnızca harfleri değil, o kelimeyi kuran ilişkileri de görürüz. “Bir kelimede iki fiilimsi olabilir mi?” sorusu ilk bakışta yalnızca Türkçe dil bilgisine ait teknik bir soru gibi görünse de, biraz yakından bakınca dilin nasıl sınıflandırdığımızı, neyi normal kabul ettiğimizi ve anlamı nasıl kurduğumuzu da düşündürüyor. Çünkü dil, bireyin tek başına ürettiği bir sistem değildir; toplumsal deneyimlerin, kültürel pratiklerin ve ortak kabullerin içinde şekillenir.
Fiilimsi Nedir?
Fiilimsiler, fiillerden türeyerek cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan; ancak çekimli fiil gibi yargı bildirmeyen sözcüklerdir. Türkçede temel olarak isim-fiil (-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş), sıfat-fiil (-an/-en, -dik/-dık, -ecek/-acak, -miş/-mış vb.) ve zarf-fiil (-ip, -erek/-arak, -ince/-ınca, -ken vb.) gruplarından söz edilir.
Peki tek bir kelimede iki fiilimsi olabilir mi?
Genel okul dil bilgisi açısından, tek bir kelimede iki ayrı fiilimsi ekinin art arda bulunması olağan ve temel bir yapı değildir. Örneğin “okuyarak” sözcüğünde “oku-” fiil kökü ile “-yarak” zarf-fiil yapısı vardır. “Yazmak”ta ise “-mak” isim-fiil ekidir. “Çalışanlarımız” kelimesinde “-an” sıfat-fiil eki bulunurken “-larımız” iyelik ve çokluk ekleriyle devam eder.
Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Türkçede ekler art arda gelebilir ve bazı yapılar farklı dil bilgisi yaklaşımlarına göre farklı biçimde çözümlenebilir. TDK’nin fiilimsiler üzerine yayımladığı çalışmalarda da fiilimsi eklerinin yapım veya çekim eki olarak değerlendirilmesi konusunda farklı akademik görüşlerin bulunduğu görülmektedir.
Dolayısıyla “iki fiilimsi” sorusunun yanıtı yalnızca ezberlenmiş bir ek listesine değil, kelimenin yapısının nasıl çözümlendiğine de bağlıdır.
Dilbilgisinden Sosyolojiye: Kurallar Nasıl Oluşuyor?
Dil bilgisi kuralları, toplumsal normlara benzer biçimde bize “nasıl konuşulması gerektiğini” söyler. Toplumsal normlar da “nasıl davranılması gerektiğini” belirler. Bir çocuğun hangi kelimeyi kullanacağını öğrenmesi ile toplumda hangi davranışın uygun kabul edildiğini öğrenmesi arasında ilginç bir paralellik vardır.
Bir toplumda bazı davranışların “normal”, bazılarının “aykırı” görülmesi tesadüf değildir. Normlar aile, okul, medya, din, hukuk ve gündelik ilişkiler aracılığıyla aktarılır. Böylece birey yalnızca kuralları öğrenmez; aynı zamanda kuralların doğal ve değişmez olduğu duygusunu da edinebilir.
Cinsiyet Rolleri ve Öğrenilmiş Normlar
Bu durum özellikle toplumsal cinsiyet rollerinde belirgindir. “Kadın bakım verir”, “erkek güçlü olmalıdır” gibi beklentiler biyolojik gerçeklikten çok, tarihsel ve kültürel süreçlerin ürünüdür.
2024 tarihli bir çalışmada Türkiye’deki yetişkinler ve üniversite öğrencileri üzerinden geliştirilen Toplumsal Cinsiyet Kalıp Yargıları Ölçeği, cinsiyet kalıp yargılarının bilişsel süreçleri, duyguları ve davranışları etkileyebildiğini ortaya koymuştur. Yine Kayseri’de 1.080 üniversite öğrencisiyle gerçekleştirilen bir araştırma, toplumsal cinsiyet tutumlarını sosyodemografik özelliklerle birlikte incelemiştir.
Burada bana önemli gelen nokta şu: İnsan çoğu zaman kendisini tamamen özgür seçimler yapan biri olarak görürken, seçimlerinin bir kısmı daha önce öğrenilmiş toplumsal beklentiler tarafından biçimlendirilebilir.
Kültürel Pratikler ve Güç İlişkileri
Bir ailede kimin sofrayı kurduğu, kimin çocuk bakımını üstlendiği veya önemli ekonomik kararları kimin verdiği yalnızca “kişisel tercih” olarak değerlendirilebilir mi?
Sosyolojik açıdan mesele biraz daha karmaşıktır. Kültürel pratikler tekrarlandıkça alışkanlığa, alışkanlıklar norma, normlar da güç ilişkilerine dönüşebilir. 2024’te yayımlanan bir araştırma, yüksek eğitimli çiftlerde bile ev içi karar alma süreçlerinde görünmeyen gücün toplumsal cinsiyet eşitsizliğini sürdürebildiğini tartışıyor. Araştırmacılar, açık bir baskı olmaksızın mevcut düzenin “doğal” kabul edilmesinin de güç ilişkilerini koruyabileceğini belirtiyor.
Bu açıdan güç yalnızca birinin diğerine emir vermesi değildir. Bazen güç, kimin konuşmasının daha önemli görüldüğünde, kimin sözünün sorgulanmadan kabul edildiğinde veya kimin sürekli uyum sağlamasının beklendiğinde ortaya çıkar.
Toplumsal Adalet Neden Dil ve Anlamla İlişkilidir?
Toplumsal adalet, yalnızca ekonomik kaynakların eşit paylaşılması değildir. İnsanların söz söyleme, görünür olma, karar alma ve toplumsal hayata katılma imkânlarının da sorgulanmasını gerektirir.
Türkiye’deki toplumsal cinsiyet eşitliği araştırmalarını inceleyen 2024 tarihli bibliyometrik bir çalışma, 2000-2023 döneminde bu alandaki akademik yayınların belirgin biçimde arttığını gösteriyor. Bu artış, toplumun eşitlik meselesini daha fazla sorguladığını düşündüren önemli bir akademik göstergedir.
Eşitsizlik ise yalnızca bireyler arasındaki farklardan oluşmaz. Kurumların işleyişi, kültürel kabuller ve kaynaklara erişim biçimleri de eşitsizliği yeniden üretebilir. Bu nedenle bir insanın yaşadığı deneyimi anlamaya çalışırken yalnızca “Neden böyle davrandı?” diye değil, “Bu davranışı mümkün veya gerekli kılan toplumsal koşullar nelerdi?” diye de sormak gerekir.
Sonuç: Bir Kelimeden Topluma Bakmak
“Bir kelimede iki fiilimsi olabilir mi?” sorusu, dilbilgisel açıdan belirli kurallarla cevaplanabilir. Fakat bu küçük soru bize daha büyük bir şeyi de hatırlatıyor: Kullandığımız dil, içinde yaşadığımız toplumdan bağımsız değildir.
Tıpkı fiilimsi eklerinin bir kelimenin görevini değiştirmesi gibi, toplumsal normlar da bireyin seçeneklerini ve davranışlarını biçimlendirebilir. Fakat hiçbir toplumsal yapı tamamen değişmez değildir. İnsanlar normları yalnızca öğrenmez; onları sorgular, dönüştürür ve bazen yeniden üretir.
Belki de sosyolojik bakışın en değerli yanı budur: Kendi deneyimlerimizi yalnızca kişisel hikâyeler olarak değil, daha geniş toplumsal yapıların içinde değerlendirmeyi öğrenmek.
Siz hiç “Ben böyle seçtim” dediğiniz bir davranışınızın aslında aileniz, çevreniz, kültürünüz veya toplumsal beklentiler tarafından şekillendirildiğini fark ettiniz mi? Günlük hayatınızda hangi normları sorgulamadan uyguladığınızı düşünüyorsunuz? Ve kendi deneyiminizde toplumsal adalet ile eşitsizlik arasındaki ilişkiyi nerede görüyorsunuz?
İki fiilimsi için somut örnekler ekleSosyolojik geçişi daha açık kur
İki fiilimsi için somut örnekler ekle
Sosyolojik geçişi daha açık kur
Kişisel gözlemi görünür biçimde ekle
Eger sayfasındaki bu içeriğin sizi doğru bilgilere ulaştırdığını umuyoruz.